[:ru] Период реализации проекта: Проект грантовое финансирование молодых ученых по проекту «Жас ғалым» на 2022-2024 годы (постдокторантура).

Актуальность проекта: Существует достаточное количество слов, архаизмов в составе фразеологизмов, пословиц и парных слов в казахском языке, а также в диалектах, образцах устного литературы и художественных произведениях, а также в произведениях поэтов и писателей, значение которых не ясно в казахском языке. В произведениях великих казахских поэтов Абая и Шакарима встречаются многочисленные архаизмы, слова, значения которых нам не понятно сейчас и слова, которые выпали из активного употребления на сегодняшний день. В рамках проекта будет проведен анализ архаизмов и устаревших слов, употребляемых в словах назиданиях и стихах Абая и в произведениях Шакарима, будут даны точные пояснения смыслов данных слов.

Цель проекта: Целью этой работы является раскрытие значения архаизмов или пассивной лексики в стихах Абая, Шакарима, заимствованных слов, которые не используются в современном казахском языке, на основе материалов древнетюркских памятников и современных тюркских языков, также на основе словарей арабо-персидских, монгольских языков. Создание первого историко-сравнительного словаря архаизмов, использованных поэтами Абаем и Шакаримом.

Задачи проекта:

Обзор научной литературы, связанной с практикой изучения устаревших слов, демонстрация специфики нашей работы;

Объяснение разницы между устаревшими словами, архаизмами и пассивными словами, диалектами;

Создание новой теоретической концепции архаизма;

Создание списка непонятных слов, с не точным смыслом, которые не используются отдельно в казахском литературном языке, но сохранены в образцах устной литературы и употребляются отдельными поэтами;

Анализировать cлова и термины, этимология которых неизвестна, и определять их структуру;

Доказать, что жанр художественных произведений и поэзии является основным местом сохранения архаизмов;

Представление материалов тюркских памятников и языков вместе с конкретным источником;источников арабо-персидских, монгольских языков;

Использование данных, словарей арабо-персидского, монгольского языков;

Предоставление достоверных источников при передаче данных;

Рассматривать старые слова как те, которые не используются сейчас; слова, которые вышли из употребления; формы, которые используются сегодня, но перешли в другое значение;

Не ограничиваться только с коренными, тюркскими словами, еще взять объектом исследования устаревшие заимствованные слова;

Составление сравнительного словаря архаизмов языка Абая

Составление сравнительного словаря архаизмов языка Шакарима

Использование рукописного материала при анализе лексических особенностей поэтов

Состав исследовательской группы:

1) Адилов Марлен Ерланович, доктор PhD, руководитель проекта, постдокторант ORCID 0000-0001-9876-4516, Scopus Author ID 57214835570

2) Шерубай Курманбайулы, доктор филологических наук, профессор, академик, консультант постдокторанта, ORCID 0000-0002-4587-4452, Scopus Author ID 57742543700

 Результаты // Ожидаемые результаты

В рамках проекта в соответствии с ожидаемым результатом по заявке опубликовано 5 статей в научных журналах, рекомендованных ККСОН, 1 монография, 1 статья в журнале, индексируемом на базе Скопус, и 1 доклад в сборнике Международной конференции.

1. Курманбайулы, Ш., Адилов, М. «Тәте» жəне өзге де туыстық атаулардың семантикасы. Turkic Studies Journal, 2022, 4 (3). 85-102 б. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-3-85-102
2. Адилов М., Құрманбайұлы Ш. Абай шығармаларындағы орыс тілінен енген сөздердің жазылу мәселесі. TILTANYM, 2023 (2): 62-73 б. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-2-62-73
3. Курманбайулы Ш., Адилов М.Е. Абай шығармаларындағы қос сөздердің семантикалық ерекшеліктері. Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение Востоковедение. Тюркология. 3(144)/2023. 242-256 б. DOI: https://doi.org/10.32523/2616-6887/2023-144-3-242-256
4. 4. Адилов М.Е. Қазақ тіліндегі кейбір ақша атауларының түп-төркіні мен бастапқы мағынасы. Вестник Евразийского гуманитарного института, № 2/2024. 25-36 б. https://doi.org/10.55808/1999-4214.2024-2.03
5. 5. АдиловE. Қазақ қыз есімдері және бағалы зат атаулары. Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение Востоковедение. Тюркология. 147(2), 222–231. https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-147-2-222-231
6. Kurmanbaiuly, Sherubay., Adilov, Marlen., Alimbek, Gaukhar. “On Some Kinship Honorifics That Have Changed Meaning in Kazakh.” Türkiyat Mecmuası-Journal of Turkology 34, 1 (2024): 257-277. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1297460 (Скопус)
7. 7. Marlen About the мeaning of some Kazakh female names. 2nd International Turkic and world women’s studies congress, January 27-30, 2024 / Baku Girls University, Baku, Azerbaijan. 137-141 p. (конференция)
8. «Абай және Шәкәрім тіліндегі көнерген сөздердің тарихи-салыстырмалы сөздігі» (монография).

[:en] Period of project implementation: Project grant funding of young scientists under the “Zhas Galym” project for 2022-2024 (postdoctoral studies).

Project relevance: There are a sufficient number of words, archaisms in phraseological units, proverbs and paired words in the Kazakh language, as well as in dialects, samples of oral literature and literary and artistic works, as well as in the works of poets and writers whose meaning is not clear in the Kazakh language. In the works of the great Kazakh poets Abai and Shakarim, there are numerous archaisms, words whose meanings are not clear to us now and words that have fallen out of active use today. Within the framework of the project, an analysis of archaisms and obsolete words used in the words of edification and verses of Abai and in the works of Shakarim will be carried out, precise explanations of the meanings of these words will be given.

Project purpose: The purpose of this work is to reveal the meaning of archaisms or passive vocabulary in the verses of Abai, Shakarim, borrowed words that are not used in the modern Kazakh language, based on the materials of ancient Turkic monuments and modern Turkic languages, also based on dictionaries of Arabic-Persian, Mongolian languages. Creation of the first historical and comparative dictionary of archaisms used by poets Abai and Shakarim.

Project objectives:

Review of scientific literature related to the practice of studying obsolete words, demonstration of the specifics of our work;

Explanation of the difference between obsolete words, archaisms and passive words, dialects;

Creation of a new theoretical concept of archaism;

Creation of a list of incomprehensible words with an uncertain meaning that are not used separately in the Kazakh literary language, but are preserved in samples of oral literature and are used by individual poets;

Definition of the etymology of words whose etymology is unknown.

Prove that works of art and poems are one of the sources of obsolete words;

Proof that in order to know the final meaning of words, you need to look at the Turkic languages and ancient Turkic heritage;

Using sources of Arabic-Persian, Mongolian languages;

When providing data, go to scientific reality and provide reliable sources;

Consider archaisms as three forms that are not used today; passive words that have fallen out of use, although they are understandable; forms that are used today, but have changed to a different meaning;

Not to be limited only to indigenous, Turkic words, but also to take obsolete loanwords as an object of research;

Creating a comparative Dictionary of archaisms in Abay

Drawing up a list of ancient words in the Shakarim language;

Compiling a list of obsolete words in the Shakarim language;

The use of handwritten materials in the analysis of lexical features in Poets

Research group composition:

1) Marlen Adilov PhD, project Manager, postdoctoral fellow, ORCID 0000-0001-9876-4516, Scopus Author ID 57214835570

2) Sherubay Kurmanbaiuly, Doctor of Philology, Professor, postdoctoral consultant ORCID 0000-0002-4587-4452, Scopus Author ID 57742543700

Results // Expected results (depends on the project implementation period)

1. Kurmanbaiuly Sh., Adilov М. «Тәте» жəне өзге де туыстық атаулардың семантикасы. Turkic Studies Journal, 2022, 4 (3). 85-102 б. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-3-85-102
2. Аdilov М., Kurmanbaiuly Sh. Абай шығармаларындағы орыс тілінен енген сөздердің жазылу мәселесі. TILTANYM, 2023 (2): 62-73 б. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-2-62-73
3. Kurmanbaiuly Sh., Аdilov М. Абай шығармаларындағы қос сөздердің семантикалық ерекшеліктері. Bulletin of the L.N. Gumilyov Eurasian National University. Political Science. Regional Studies. Oriental Studies. Turkology Series. 3(144)/2023. 242-256 б. DOI: https://doi.org/10.32523/2616-6887/2023-144-3-242-256
4. 4. Аdilov М.Е. Қазақ тіліндегі кейбір ақша атауларының түп-төркіні мен бастапқы мағынасы. Bulletin of the Eurasian Humanitarian Institute, № 2/2024. 25-36 б. https://doi.org/10.55808/1999-4214.2024-2.03
5. 5. Аdilov M.E. Қазақ қыз есімдері және бағалы зат атаулары. Bulletin of the L.N. Gumilyov Eurasian National University. Political Science. Regional Studies. Oriental Studies. Turkology Series. 147(2), 222–231. https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-147-2-222-231
6. Kurmanbaiuly, Sherubay., Adilov, Marlen., Alimbek, Gaukhar. “On Some Kinship Honorifics That Have Changed Meaning in Kazakh.” Türkiyat Mecmuası-Journal of Turkology 34, 1 (2024): 257-277. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1297460 (Scopus)
7. 7. Marlen About the мeaning of some Kazakh female names. 2nd International Turkic and world women’s studies congress, January 27-30, 2024 / Baku Girls University, Baku, Azerbaijan. 137-141 p. (The conference)
8. «Абай және Шәкәрім тіліндегі көнерген сөздердің тарихи-салыстырмалы сөздігі» (monograph).

[:kk] Жоба орындалу мерзімі: 2022-2024 жылдарға арналған «Жас ғалым» жобасы бойынша жас ғалымдардың зерттеулерін гранттық қаржыландыруға арналған жоба (постдокторантура).

Жоба өзектілігі: Қазақ тіліндегі тұрақты тіркес, мақал-мәтел, қос сөздер құрамында және диалектілер, ауыз әдебиеті үлгілері мен көркем әдеби шығармаларда, сонымен бірге ақын-жазушылар тілінде сақталып, қазақ әдеби тілінде жеке-дара қолданылмайтын әрі мағынасы түсініксіз сөздер баршылық. Қазақтың ұлы ақындары Абай және Шәкәрім шығармаларында да архаизмдер, мағынасы күңгірт тартқан немесе қазіргі күні белсенді жұмсалмайтын сөздер жиі кездеседі. Жобада Абай өлеңдері мен қара сөздерінде және Шәкәрім шығармаларында кездесетін көпшілік түсіне бермейтін көмескі сөздер мен көнеліктерге талдаулар жасалып, түпкі мағынасына нақты түсініктемелер мен дәлелдемелер беріледі, семантикасы ашылып, этимологиясы анықталады. Көнерген сөздер кірме элементтер және төл сөздер деп ажыратылып талданады.

Жоба мақсаты: Абай мен Шәкәрім өлеңдерінде сақталған көнерген немесе мағынасы ұмыт болған сөздердің, пассив лексиканың, қазірде қолданылмайтын кірме элементтердің түпкі мәні мен мағынасын түркі жазба ескерткіштері мен қазіргі түркі тілдері материалдары және араб, парсы, моңғол тілдері түсіндірме сөздіктері деректері негізінде ашу. Абай және Шәкәрім қолданған көнеліктердің тұңғыш салыстырмалы-тарихи сөздігін құрастыру.

Жоба міндеттері:

Көнерген сөздерді зерттеуге байланысты еңбектерді саралау, салыстыру, өзіміздің теориялық ұсыныстарымызды ғылым айналымына енгізу;

Архаизмдер мен говорлық ерекшеліктердің өзара айырмашылықтарын көрсету;

Жекелеген ақындар тілінде сақталған, бірақ қазақ тілінде жеке жұмсала бермейтін, он тоғызыншы ғасырдағы ақындарға тән сөздер мен ұғымдардың негізгі тізімін ұсыну;

Этимологиясы белгісіз атаулар мен терминдерді талдап,  олардың төркінін анықтау;

Көркем шығармалар мен поэзия жанры архаизмдердің сақталатын негізгі орын екенін дәлелдеп көрсету;

Сөздердің түпкі мағынасын білу үшін түркі тілдері мен көне түркі мұраларына қарау керек екендігін дәлелдеу;

Араб-парсы, моңғол тілдері деректерін, сөздіктерін пайдалану;

Деректерді бергенде ғылыми шындыққа барып, анық дереккөздер ұсыну;

Ескіліктерді қазір қолданылмайтын; түсінікті болса да қолданыстан шығып кеткен  белсенді емес сөздер; бүгіндері қолданылатын, бірақ басқа мағынаға ауысқан формалар деп үшке бөліп қарастыру;

Төл сөздер мен түбі түркі ұғымдарымен шектелмей көнерген кірме сөздерді де зерттеу нысаны ретінде қарастыру;

Абай тіліндегі архаизмдердің салыстырмалы сөздігін түзу;

Шәкәрім тіліндегі көнерген сөздердің тізімін құрастыру;

Ақындардағы лексикалық ерекшеліктерді талдағанда қолжазба материалдарын пайдалану.

 Зерттеу тобының құрамы:

1) Әділов Марлен Ерланұлы, PhD доктор, жоба жетекшісі, постдокторант ORCID 0000-0001-9876-4516, Scopus Author ID 57214835570

2) Шерубай Құрманбайұлы, филология ғылымының докторы, профессор, ҚР ҰҒА академигі, ғылыми кеңесші ORCID 0000-0002-4587-4452, Scopus Author ID 57742543700

Нәтижелер // Күтілетін нәтижелер (жобаны іске асыру кезеңіне байланысты)

Жоба аясында өтінім бойынша күтілетін нәтижеге сәйкес БҒСҚК ұсынған ғылыми журналдарда 5 мақала, 1 монография, Скопус базасында индекстелетін журналда 1 мақала және Халықаралық конференция жинағында 1 баяндама жарық көрді.

1. Құрманбайұлы, Ш., Адилов, М. «Тәте» жəне өзге де туыстық атаулардың семантикасы. Turkic Studies Journal, 2022, 4 (3). 85-102 б. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-3-85-102
2. Әділов М., Құрманбайұлы Ш. Абай шығармаларындағы орыс тілінен енген сөздердің жазылу мәселесі. TILTANYM, 2023 (2): 62-73 б. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-2-62-73
3. Ш. Құрманбайұлы, М.Е. Әділов. Абай шығармаларындағы қос сөздердің семантикалық ерекшеліктері. Л.Н. Гумилев ЕҰУ Хабаршысы: Саяси ғылымдар, Шығыстану, Түркітану сериясы, 3(144)/2023. 242-256 б. DOI: https://doi.org/10.32523/2616-6887/2023-144-3-242-256
4. 4. Әділов М.Е. Қазақ тіліндегі кейбір ақша атауларының түп-төркіні мен бастапқы мағынасы. Еуразия гуманитарлық институтының ХАБАРШЫСЫ, № 2/2024. 25-36 б. https://doi.org/10.55808/1999-4214.2024-2.03
5. 5. ӘділовE. Қазақ қыз есімдері және бағалы зат атаулары Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің хабаршысы. Саяси ғылымдар. Аймақтану. Шығыстану.

Түркітану сериясы, 147(2), 222–231. https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-147-2-222-231

6. Kurmanbaiuly, Sherubay., Adilov, Marlen., Alimbek, Gaukhar. “On Some Kinship Honorifics That Have Changed Meaning in Kazakh.” Türkiyat Mecmuası-Journal of Turkology 34, 1 (2024): 257-277. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1297460 (Скопус мақала)
7. 7. Marlen About the мeaning of some Kazakh female names. 2nd International Turkic and world women’s studies congress, January 27-30, 2024 / Baku Girls University, Baku, Azerbaijan. 137-141 p. (конференция жинағындағы мақала)
8. «Абай және Шәкәрім тіліндегі көнерген сөздердің тарихи-салыстырмалы сөздігі» (монография).

[:]