[:ru]Период реализации проекта: 2024-2026.

Актуальность проекта: Труды Абая переведены на многие языки. На сегодняшний день нам известны несколько переводов слов назиданий на русский язык. Переводы Виктора Шкловского под названием «Назидания», в соавторстве Клары Серикбаевой и Роллана Сейсенбаева под названием «Книга слов» и Сатимжана Санбаева «Слова назидания». Данные труды в переводе на русский язык не вызывают никаких нареканий в плане качества перевода. Однако справедливости ради необходимо отметить, что в советский период произведения казахских классиков литературы были серьезным образом подвержены текстологическим изменениям, не исключением является и выдающийся Абай. Например, образ бая-мецената XIX-XX веков был представлен в коннотативно-сниженном значении. Он представлен неким скупердяем, жадным, готовым пустить в проголодь всех окружающих его людей. Это эксплуататор, некий тиран от которого невозможно спрятаться. Примером может послужить спектакль под названием: «Знай, потомок, дорогу я для тебя стлал», который показывают на сцене русского драмтеатра им. Константина Станиславского в Караганде.

В данном исследовании будет осуществлен новый перевод слов назиданий с книги «Абай Құнанбаев. Ғақлия кітабы». Транскрипцию рукописей Мүрсейіта Бікеұлы с арабской графики на кириллицу осуществил турецкий ученый Ержан Петек. Автор, учитывая лексические, фонетические, смысловые, грамматические особенности того времени передал текст в первозданном виде.

Необходимо закрепить в сознании современной казахстанской молодежи образ благородной меценатской деятельности богатых людей в прошлом, посредством различных фото выставок, экранизации фильмов, написания художественных портретов и т.д. Это окажет положительный эффект на современную бизнес-элиту отраженной в универсальной формуле в романе известного казахского писателя Жолтая Жумат-Алмашулы «интеллектуалы+капитал=процветание народа».

Цель проекта: Целью данного проекта является перевод слов назиданий Абая на русский язык, реабилитация образа бая, который ранее был представлен в коннотативно-сниженном значении.

Задачи проекта: Поскольку перевод служит одним из объективных показателей характера и интенсивности культурного взаимообмена, то существенно возрастает значение отбора к литературным произведениям, а также требования к качеству художественного перевода. Задачами проекта являются:

• Работа над рукописью;
• Использование рукописного материала при анализе лексических особенностей писателей;
• Сравнительно-сопоставительный анализ с прозой русских писателей;
• Составление списка устаревших слов в языке Абая;
• Анализ имен и терминов, этимология которых неизвестна, и определение их структуры;

• Рассмотрение старых слов, которые не употребляются в настоящее время; неактивных слов, вышедших из использования, хотя и остающихся понятными; форм, которые употребляются сегодня, но изменили своё значение.

Состав исследовательской группы:

1) Бутеев Бактияр Оразгалиевич – доктор PhD, руководитель проекта, главный научный сотрудник, ORCID 0000-0001-8945-3740

2) Серикова Самал Каиржановна – доктор PhD, научный консультант, и.о. ассоц. проф., Индекс Хирша-2, ORCID 0000-0002-8825-0121 Scopus Author ID 55802257800

Результаты // Ожидаемые результаты: 1) публикация статей в зарубежных рецензируемых научных журналах (предположительные издания для опубликования результатов проекта, индекс цитирования издания, со ссылкой на информацию об издании в соответствующей наукометрической базе). Требования по количеству статей по результатам исследований устанавливаются в конкурсной документации. Каждая статья должна содержать информацию об идентификационном регистрационном номере и наименовании проекта, в рамках которого она профинансирована, с указанием грантового финансирования в качестве источника.

— не менее 5 (пяти) статей и(или) обзоров в рецензируемых зарубежных и(или) отечественных изданиях, рекомендованных КОКНВО.

2) опубликование монографий, книг и (или) глав в книгах зарубежных и (или) казахстанских издательств;

— 1 (одна) монография со вкладом постдокторанта не менее 6 п.л., прошедшей рецензирование и рекомендованной к публикации не менее чем двумя обладателями ученого звания профессора и/или ученой степени доктора наук.

3) получение патентов в зарубежных патентных бюро (европейском, американском, японском), в казахстанском или евразийском патентном бюро;

Не планируется.

4) разработка научно-технической, конструкторской документации;

Не планируется.

5) распространение результатов работ среди потенциальных пользователей, сообщества ученых и широкой общественности;

Монография будет презентована и распространена в национальных, государственных, внутриуниверситетских библиотеках.

6) другие измеримые результаты в соответствии с требованиями конкурсной документации и особенностями проекта.

Будет осуществлен максимально точный смысловой перевод слов назидании с учетом лексических особенностей языка Абая, что позволит передать не только смысл, но и сохранит художественный стиль оригинала, чтобы передать читателям не только содержание, но и эмоциональную и художественную суть произведения.

Поскольку перевод является показателем культурного взаимообмена, ожидается, что он привлечет внимание читателей и станет объектом обсуждения в культурном сообществе. Это может способствовать активной дискуссии и лучшему пониманию культурных ценностей. Также успешный перевод способствует повышению интереса к литературному наследию Абая, привлекая новое поколение читателей к его произведениям.

Будет реабилитирован образ бая, преодолев предвзятости или стереотипы, которые могли быть связаны с этим образом ранее.

Один их научных статей будет посвящен теме устаревших слов, которые утратили свою актуальность в современном языке, но были использованы в творчестве Абая. Также будет проведен анализ имен и терминов с неизвестной этимологией и произведена попытка раскрыть возможные источники и происхождение этих лексических единиц.[:en] Period of project implementation: 2024-2026.

Project relevance: Abai’s works have been translated into many languages. To date, we know several translations of the words of edification into Russian. Translations by Viktor Shklovsky under the title «Edification», co-authored by Klara Serikbaeva and Rollan Seisenbaev under the title «Book of Words» and Satimzhan Sanbaev «Words of Edification». These works translated into Russian do not cause any complaints in terms of the quality of translation. However, in fairness, it should be noted that during the Soviet period, the works of Kazakh classics of literature were seriously subject to textual changes, and the outstanding Abai is no exception. For example, the image of a bai-patron of the XIX-XX centuries was presented in a connotative-reduced meaning. He is represented by a certain miser, greedy, ready to let all the people around him go hungry. This is an exploiter, a tyrant from whom it is impossible to hide. An example is a play called «Know, descendant, I have made a road for you», which is shown on the stage of the Russian drama Theater. Konstantin Stanislavsky in Karaganda.

In this study, a new translation of the words of edification from the book «Abai Kunanbayev. Gakliya kitaby». The transcription of Murseit Bikeuli manuscripts from Arabic graphics into Cyrillic was carried out by the Turkish scientist Yerzhan Petek. The author, taking into account the lexical, phonetic, semantic, grammatical features of that time, conveyed the text in its original form.

It is necessary to consolidate in the minds of modern Kazakh youth the image of the noble patronage of rich people in the past, through various photo exhibitions, film adaptations, painting artistic portraits, etc. This will have a positive effect on the modern business elite reflected in the universal formula in the novel by the famous Kazakh writer Zholtai Zhumat-Almashuly «intellectuals + capital = prosperity of the people».

Project purpose: The purpose of this project is to translate the words of Abai’s edification into Russian, to rehabilitate the image of bai, which was previously presented in a connotative-reduced meaning.

Project objectives: Since translation serves as one of the objective indicators of the nature and intensity of cultural interchange, the importance of selection for literary works, as well as the requirements for the quality of literary translation, increases significantly. The objectives of the project are:

• Work on the manuscript;
• The use of handwritten material in the analysis of the lexical features of writers;
• Comparative analysis with the prose of Russian writers;
• Compiling a list of obsolete words in the Abaya language;
• Analysis of names and terms whose etymology is unknown and determination of their structure;
• Consideration of the old ones as not used now; inactive words that have fallen out of use, although understandable; forms used today, but have passed into a different meaning.

Research group composition:

1) Buteyev Baktiyar Orazgalievich – PhD, Project Leader, Senior Researcher, ORCID 0000-0001-8945-3740

2) Serikova Samal Kairzhanovna – PhD, Scientific Advisor, Associate Professor (acting), Hirsch Index-2, ORCID 0000-0002-8825-0121 Scopus Author ID 55802257800

Results // Expected results: 1) publication of articles in foreign peer-reviewed scientific journals (prospective publications for the publication of the project results, the citation index of the publication, with reference to information about the publication in the corresponding scientometric database). The requirements for the number of articles based on research results are set in the competition documentation. Each article should contain information about the identification registration number and the name of the project under which it is funded, indicating grant funding as a source.

— at least 5 (five) articles and (or) reviews in peer-reviewed foreign and (or) domestic publications recommended by the CCMHES.

2) publication of monographs, books and (or) chapters in books of foreign and (or) Kazakhstani publishers;

— 1 (one) monograph with a postdoctoral contribution of at least 6 p.l., reviewed and recommended for publication by at least two holders of the academic title of professor and/or the academic degree of doctor of sciences.

3) obtaining patents in foreign patent offices (European, American, Japanese), in Kazakhstan or Eurasian patent offices;

Not planned.

4) development of scientific and technical, design documentation;

Not planned.

5) dissemination of the results of the work among potential users, the community of scientists and the general public;

The monograph will be presented and distributed in national, state, intra-university libraries.

6) other measurable results in accordance with the requirements of the competition documentation and the specifics of the project. Additionally, the section specifies:

The most accurate semantic translation of the words of edification will be carried out, taking into account the lexical features of the Abai language, which will not only convey the meaning, but also preserve the artistic style of the original, in order to convey to readers not only the content, but also the emotional and artistic essence of the work.

Since translation is an indicator of cultural interchange, it is expected that it will attract the attention of readers and become an object of discussion in the cultural community. This can contribute to an active discussion and a better understanding of cultural values. Also, a successful translation helps to increase interest in Abai’s literary heritage, attracting a new generation of readers to his works.

The image of bai will be rehabilitated by overcoming biases or stereotypes that could have been associated with this image earlier.

One of their scientific articles will be devoted to the topic of obsolete words that have lost their relevance in the modern language, but were used in Abai’s work. An analysis of names and terms with unknown etymology will also be carried out and an attempt will be made to reveal the possible sources and origin of these lexical units.[:kk]Жоба орындалу мерзімі: 2024-2026.

Жоба өзектілігі: Абай еңбектері көптеген тілдерге аударылған. Бүгінгі таңда біз қара сөздердің орыс тіліне бірнеше аудармаларын білеміз. Виктор Шкловскийдің «Назидания», Клара Серікбаева мен Роллан Сейсенбаевтың «Книга слов» және Сатимжан Санбаевтың «Слова назидания» атты бірлескен авторлығымен шыққан аудармалары бар. Орыс тіліне аударылған бұл еңбектер аударма сапасына қатысты ешқандай шағым тудырмайды. Алайда, әділдік үшін, кеңестік кезеңде Қазақ әдебиеті классиктерінің шығармалары текстологиялық өзгерістерге елеулі түрде ұшырағанын атап өткен жөн, көрнекті Абай шығармалары да ерекшелік болып табылмайды. Мысалы, ХІХ-ХХ ғасырлардағы бай-меценаттың бейнесі жағымсыз мағынада ұсынылды. Ол бір ашкөз, сараң, айналасындағылардың бәрін аштыққа ұшыратуға дайын адам ретінде сомдалады. Бұл қанаушы, тиран, одан жасырыну мүмкін емес. Мысал ретінде орыс драма театрының сахнасында көрсетілген «Знай, потомок, дорогу я для тебя стлал» атты спектакльді келтіруге болады, аталмыш спектакльді Константин Станиславский атындағы Қарағанды қ. орыс драма театрының сахнасында көрсетеді.

Бұл зерттеуде біз Мұрсейіт Бікеұлы қолжазбаларын араб графикасынан кириллицаға транскрипциясын жүзеге асырған түрік ғалымы Ержан Петектің «Абай Құнанбаев. Ғақлия кітабы» атты кітабынан Абайдыың қара сөздерін жаңаша аударуды жүзеге асырамыз. Автор сол кездегі лексикалық, фонетикалық, семантикалық, грамматикалық ерекшеліктерді ескере отырып, мәтінді өзінің бастапқы түрінде жеткізді.

Қазіргі қазақстандық жастардың санасында бұрынғы бай адамдардың асыл меценаттық іс-әрекетінің бейнесін әр түрлі фото көрмелер, фильмдерді бейімдеу, көркем портреттер жазу және т.б. арқылы бекіту қажет. Бұл белгілі қазақ жазушысы Жолтай Жұмат-Алмашұлының «Зиялы қауым+капитал=халықтың өркендеуі» романындағы әмбебап формулада көрініс тапқан қазіргі бизнес-элитаға оң әсер етеді.

 Жоба мақсаты: Бұл жобаның мақсаты Абайдың Қара сөздерін орыс тіліне аудару, бұрын жағымсыз мағынада ұсынылған байдың образын ақтау болып табылады.

 Жоба міндеттері: Аударма мәдени өзара алмасудың сипаты мен қарқындылығының объективті көрсеткіштерінің бірі ретінде қызмет ететіндіктен, әдеби шығармаларды іріктеудің маңызы, сондай-ақ көркем аударманың сапасына қойылатын талаптар едәуір артады.

Жобаның міндеттері:

• Қолжазба бойынша жұмыс;
• Жазушылардың лексикалық ерекшеліктерін талдауда қолжазба материалын қолдану;
• Орыс жазушыларының прозасымен салыстырмалы талдау;
• Абай тіліндегі ескірген сөздердің тізімін жасау;
• Этимологиясы белгісіз атаулар мен терминдерді талдау және олардың құрылымын анықтау;
• Қазір қолданылмайтын ескі; түсінікті болса да, қолданыстан шыққан сөздер; бүгінде қолданыста бар, бірақ басқа мағынаға ауысқан формаларды қарастыру.

Зерттеу тобының құрамы:

1) Бутеев Бактияр Оразгалиевич – PhD докторы, жобаның жетекшісі, бас ғылыми қызметкер, ORCID 0000-0001-8945-3740

2) Серикова Самал Каиржановна – PhD докторы, ғылыми кеңесші, қауымдастырылған профессор м.а., Хирш индексі-2, ORCID 0000-0002-8825-0121 Scopus Author ID 55802257800

Нәтижелер // Күтілетін нәтижелер: 1) шетелдік рецензияланатын ғылыми журналдарда мақалалар жариялау (жоба нәтижелерін жариялауға арналған болжамды басылымдар, басылымның дәйексөз алу индексі, тиісті ғылыми метрикалық базадағы басылым туралы ақпаратқа сілтеме жасай отырып). Зерттеулердің нәтижелері бойынша мақалалар санына қойылатын талаптар конкурстық құжаттамада белгіленеді. Гранттық қаржыландыру көзі ретінде көрсетіле отырып, әрбір бап оның шеңберінде қаржыландырылған жобаның сәйкестендіруші тіркеу нөмірі және атауы туралы ақпаратты қамтуға тиіс;

— рецензияланған шетелдік және (немесе) ҒЖБССҚК ұсынған отандық басылымдарда 5 (бес) мақаладан және(немесе) шолулардан кем емес;

2) шетелдік және (немесе) қазақстандық баспалар кітаптарында монографияларды, кітаптарды және (немесе) кітаптардағы тарауларды жариялау;

рецензиялаудан өткен және кемінде екі профессор ғылыми атағының және/немесе ғылым докторы ғылыми дәрежесінің иегерлері жариялауға ұсынған постдокторанттың үлесі 6 б. п. кем емес 1 (бір) кем емес монография;

3) шетелдік (еуропалық, американдық, жапондық) патенттік бюродан, қазақстандық немесе еуразиялық патенттік бюродан патенттер алу;

Жоспарланбаған.

4) ғылыми-техникалық, конструкторлық құжаттаманы әзірлеу;

Жоспарланбаған.

5) әлеуетті пайдаланушылар, ғалымдар қоғамдастықтары және қалың жұртшылық арасында жұмыс нәтижелерін тарату;

Монографияның таныстырылымы өткен соң, ұлттық, мемлекеттік, университетішілік кітапханаларда таратылатын болады.

6) конкурстық құжаттаманың талаптарына және жобаның ерекшеліктеріне сәйкес басқа да өлшенетін нәтижелер. Бөлімде:

Абай тілінің лексикалық ерекшеліктерін ескере отырып, қара сөздердің барынша дәл мағыналық аудармасы жүзеге асырылады, бұл тек мағынасын ғана емес, сонымен қатар түпнұсқаның көркемдік стилін сақтайды, шығарманың мазмұнын ғана емес, сонымен қатар эмоционалды және көркемдік мәнін оқырмандарға жеткізу үшін маңызды.

Аударма мәдени алмасудың көрсеткіші болғандықтан, ол оқырмандардың назарын аударады және мәдени қоғамдастықта талқыланатын болады деп күтілуде. Бұл белсенді пікірталасқа және мәдени құндылықтарды жақсы түсінуге ықпал етуі мүмкін. Сондай-ақ, сәтті аударма Абайдың әдеби мұрасына деген қызығушылықты арттырып, оқырмандардың жаңа буынын оның шығармаларына тартады.

Байдың образы бұрын осы кейіпкермен байланысты болуы мүмкін біржақтылықты немесе стереотиптерді жеңу арқылы қалпына келтіріледі.

Зерттеу нәтижесі бойынша бір ғылыми мақала қазіргі тілде өзектілігін жоғалтқан, бірақ Абай шығармашылығында қолданылған ескірген сөздер тақырыбына арналады. Сондай-ақ, этимологиясы белгісіз атаулар мен терминдерге талдау жасалады және осы лексикалық бірліктердің ықтимал көздері мен шығу тегін ашуға талпыныс жасалады.[:]